Làm thế nào để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng?

Chia sẻ tại phiên thảo luận chuyên đề “Định vị lại Việt Nam – ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” trong khuôn khổ AEF 2026, ông Kyriakos Triantafyllidis, Giám đốc Trung tâm sản xuất tiên tiến và chuỗi cung ứng Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), cho biết ASEAN có khoảng 700 triệu dân với tổng quy mô nền kinh tế đạt khoảng 4.300 tỷ USD.

Năm 2025, khu vực này thu hút khoảng 245 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tăng 10% so với năm trước đó.

Theo bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Tổng giám đốc, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc điều hành toàn quốc ABB Việt Nam, ASEAN ngày càng hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nhờ 3 yếu tố chính là quy mô thị trường lớn, năng lực sản xuất ngày càng phát triển và khả năng kết nối khu vực.

Đặc biệt, các quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang đầu tư vào sản xuất tiên tiến, số hóa, phần mềm sản xuất và phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật.

Liên kết nội khối ASEAN còn thấp, phụ thuộc thị trường ngoài

Dù vậy, ông Sacha Dray, Chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam lưu ý thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của ASEAN, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ khoảng 60% của Liên minh châu Âu (EU).

Nguyên nhân đến từ sự lệch pha cung – cầu do khoảng cách thu nhập giữa nước giàu nhất và nghèo nhất khối khá cao, tạo ra sự lệch pha về nhu cầu tiêu dùng.

Bên cạnh đó, dù tham gia sâu vào các lĩnh vực như ôtô tại Thái Lan, lắp ráp tại Việt Nam hay bán dẫn tại Malaysia và Singapore, chuỗi giá trị nội khối mới chỉ chiếm khoảng 1/3 mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Sacha Dray, Chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam, phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Duy Hiệu.

Theo ông, tỷ lệ thương mại nội khối thấp khiến các nền kinh tế ASEAN phụ thuộc nhiều hơn vào nhu cầu từ những thị trường bên ngoài như Mỹ và EU. Trong bối cảnh môi trường kinh tế toàn cầu biến động, sự phụ thuộc này có thể khiến hoạt động sản xuất và xuất khẩu trong khu vực dễ chịu tác động từ những thay đổi của thị trường quốc tế.

Thực tế, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), thừa nhận các quốc gia trong khu vực đang phải chịu sự cạnh tranh tại những thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, EU và Hàn Quốc.

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, ông Hoài cho rằng doanh nghiệp cần chuyển từ sản xuất đồ nội thất theo mẫu phổ biến sang phát triển những sản phẩm có tính sáng tạo và khác biệt. Các quốc gia ASEAN cũng nên tăng cường hợp tác, phát huy thế mạnh của nhau thay vì chỉ cạnh tranh để giành thị trường.

Đề xuất phát triển các cụm công nghiệp liên kết tại nhiều quốc gia

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Phạm Quỳnh Mai, Phó vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) cho rằng việc thúc đẩy thương mại nội khối phụ thuộc vào việc giảm thuế quan và cả quá trình cải thiện các rào cản phát sinh trong quá trình giao thương.

Bên cạnh đó, hiện các nước cũng đặc biệt quan tâm đến các vấn đề như thủ tục hải quan, chứng từ điện tử, giấy chứng nhận, logistics và quy tắc xuất xứ. Bà Mai nhấn mạnh những yếu tố này tác động đến thời gian và chi phí trong từng khâu, từ tìm nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến vận chuyển và giao hàng.

Các chuyên gia và nhà hoạch định chính sách đưa ra nhiều giải pháp nhằm liên kết các quốc gia trong khu vực. Ảnh: Duy Hiệu.

Từ những rào cản trên, bà Mai đề xuất ASEAN cần tăng cường trao đổi thông tin, nâng cao năng lực giữa các quốc gia thành viên và hạn chế những yêu cầu kiểm định, chứng nhận trùng lặp không cần thiết. Việc đơn giản hóa và hài hòa các quy tắc xuất xứ cũng có thể giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn khi tận dụng nhiều hiệp định thương mại tự do.

Bên cạnh việc tạo thuận lợi thương mại, đại diện Bộ Công Thương đề xuất ASEAN có thể xem xét phát triển các cụm công nghiệp kết nối doanh nghiệp lớn, SMEs, trường đại học và trung tâm nghiên cứu tại nhiều quốc gia trong các lĩnh vực như điện tử, bán dẫn, ôtô và năng lượng sạch.

Theo bà, các quốc gia có thể đảm nhận những công đoạn phù hợp với lợi thế của mình. Đơn cử, Indonesia cung cấp nguyên liệu, Malaysia tham gia sản xuất linh kiện và Thái Lan đảm nhận một số khâu lắp ráp ôtô.

Cách tiếp cận này có thể giúp kết hợp thế mạnh của từng nước, đồng thời thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.