Cơ hội của Việt Nam từ cuộc đua AI toàn cầu

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một chu kỳ đầu tư mới trên toàn cầu, kéo theo nhu cầu lớn đối với chip bán dẫn, thiết bị điện tử và hạ tầng trung tâm dữ liệu.

Trong làn sóng này, Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích có nhiều tiềm năng trong chuỗi cung ứng công nghệ tại châu Á, nhờ nền tảng sản xuất điện tử được tích lũy qua nhiều năm và dòng vốn đầu tư nước ngoài liên tục mở rộng.

Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng AI

Theo ông Frederic Neumann, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á và đồng Trưởng bộ phận nghiên cứu đầu tư toàn cầu, khu vực châu Á và Justin Feng, chuyên gia kinh tế khu vực châu Á, của HSBC, siêu chu kỳ AI hiện vẫn duy trì sức mạnh.

Chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) trong lĩnh vực điện tử cho thấy hoạt động sản xuất bền bỉ, đơn hàng tiếp tục mở rộng đối với các mặt hàng điện tử công nghiệp, điện tử tiêu dùng và máy tính trên toàn châu Á cũng như thế giới.

Đây là động lực quan trọng đối với các nền kinh tế có năng lực sản xuất điện tử như Việt Nam. Thay vì chỉ tập trung vào những dòng chip xử lý tiên tiến nhất, cơ hội còn nằm ở hệ sinh thái thiết bị và linh kiện cần thiết để vận hành các trung tâm dữ liệu AI.

Theo các chuyên gia HSBC, Việt Nam hiện chưa sản xuất được những dòng chip logic tiên tiến nhất hay bộ nhớ băng thông cao (HBM), nhưng đang cung cấp nhiều linh kiện thiết yếu đối với hoạt động của trung tâm dữ liệu, như tủ mạng máy chủ và bảng mạch in (PCB).

Việt Nam cũng đang trở thành một nhân tố quan trọng trong lĩnh vực lắp ráp và kiểm thử bán dẫn gia công (OSAT), công đoạn xử lý hậu kỳ quan trọng đối với các loại chip được sử dụng trong trung tâm dữ liệu AI.

Những lĩnh vực này có thể không thu hút sự chú ý lớn như sản xuất chip tiên tiến, nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái phần cứng AI. Một trung tâm dữ liệu không chỉ cần bộ xử lý và bộ nhớ mà còn đòi hỏi hệ thống máy chủ, bảng mạch, thiết bị kết nối và nhiều linh kiện phụ trợ khác. Nhu cầu mở rộng hạ tầng AI vì vậy tạo thêm dư địa cho các quốc gia tham gia vào những phân khúc sản xuất này.

Đáng chú ý, vị thế hiện tại của Việt Nam không hình thành trong một sớm một chiều. Trong nhiều năm, nền công nghiệp điện tử trong nước đã từng bước phát triển thông qua hoạt động sản xuất điện thoại thông minh, thiết bị âm thanh, màn hình, đồ gia dụng, chip cấp thấp và hàng điện tử tiêu dùng.

Quá trình này có đóng góp lớn từ các tập đoàn nước ngoài, đặc biệt là các doanh nghiệp Hàn Quốc như Samsung và LG. Việc xây dựng những cụm công nghiệp quy mô lớn cùng hệ sinh thái nhà cung ứng đã tạo nền tảng sản xuất để Việt Nam tiếp tục đón nhận các dòng vốn và cơ hội kinh doanh mới.

Quy mô xuất khẩu phản ánh phần nào sự chuyển dịch này. Tổng kim ngạch xuất khẩu máy móc điện và điện tử của Việt Nam trong năm ngoái đạt 160 tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP. Đây là quy mô đáng kể, cho thấy điện tử đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng của hoạt động sản xuất và thương mại quốc tế.

Không chỉ hưởng lợi từ các tập đoàn Hàn Quốc, Việt Nam còn đón nhận thêm động lực từ dòng vốn Trung Quốc. Theo chuyên gia HSBC, trong 3 năm qua, tổng dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (ODI) từ Trung Quốc vào Việt Nam đạt 9 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những điểm đến tiếp nhận vốn từ Trung Quốc lớn nhất Đông Nam Á.

Chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất của Việt Nam là chuyển hóa dòng vốn và đơn hàng mới thành năng lực công nghiệp nội địa. Ảnh: Pexels.

Chuyên gia cho rằng Việt Nam đang hưởng lợi từ quá trình tái định hình công nghiệp của Trung Quốc, khi nền kinh tế này chuyển từ vị thế “công xưởng của thế giới” sang “công xưởng của các nhà máy trên thế giới”, cung cấp linh kiện và thiết bị cho các cơ sở sản xuất đặt tại nhiều quốc gia.

Đáng chú ý, không nền kinh tế nào tại Đông Nam Á ghi nhận mức tăng nhập khẩu linh kiện trung gian từ Trung Quốc lớn như Việt Nam. Nguồn đầu vào này giúp các nhà máy trong nước mở rộng sản xuất, tạo việc làm và đưa doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng khu vực.

Đối với các nhà sản xuất Trung Quốc, sức hấp dẫn của Việt Nam không chỉ nằm ở chi phí lao động tương đối thấp và lực lượng lao động trẻ, mà còn ở nền tảng công nghiệp điện tử đã được hình thành nhờ dòng vốn đầu tư từ Hàn Quốc trước đó. Sự kết hợp giữa các hệ sinh thái sản xuất này đang giúp Việt Nam củng cố vị trí trong chuỗi cung ứng công nghệ khu vực.

Bài toán nâng cấp giá trị gia tăng

Dù có nhiều lợi thế, cơ hội từ làn sóng AI không đồng nghĩa Việt Nam đã có thể chuyển sang những công đoạn sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn. Theo ông Frederic Neumann, Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đảm nhiệm khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc cung cấp những linh kiện, thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn.

Điều này đặt ra một nghịch lý đối với ngành công nghiệp điện tử: kim ngạch xuất khẩu ngày càng lớn nhưng mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào những công đoạn quan trọng của chuỗi giá trị vẫn là vấn đề cần cải thiện.

Nếu doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực sản xuất linh kiện, thiết bị và công nghệ cốt lõi, phần giá trị mà nền kinh tế giữ lại từ hoạt động xuất khẩu có thể chưa tương xứng với quy mô thương mại.

HSBC cho biết trong thập kỷ qua, Việt Nam ghi nhận mức gia tăng độ phức tạp của cơ cấu xuất khẩu lớn nhất châu Á, với động lực chính đến từ lĩnh vực điện tử. Đây là dấu hiệu cho thấy năng lực sản xuất của nền kinh tế đang từng bước được nâng cấp. Tuy nhiên, sự thay đổi trong cơ cấu hàng hóa xuất khẩu không đồng nghĩa doanh nghiệp nội địa đã làm chủ công nghệ hoặc tham gia sâu vào các khâu có giá trị cao.

Theo chuyên gia, bước đi tiếp theo của Việt Nam là tiếp tục vươn lên trong chuỗi cung ứng công nghiệp, thay vì chỉ mở rộng công suất sản xuất. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy một nền kinh tế có thể chuyển từ vị thế lắp ráp cho các tập đoàn đa quốc gia nước ngoài thành đối thủ cạnh tranh của những doanh nghiệp hàng đầu thế giới nếu tích lũy đủ năng lực sản xuất, công nghệ và kinh nghiệm thương mại.

Với Việt Nam, quá trình này đòi hỏi phát triển sâu hơn mạng lưới nhà cung ứng trong nước, tăng khả năng tiếp nhận bí quyết kỹ thuật và kinh nghiệm quản trị từ các tập đoàn nước ngoài. Quan trọng hơn, doanh nghiệp nội địa cần từng bước tham gia vào những khâu có yêu cầu kỹ thuật cao hơn, thay vì chỉ cung cấp các dịch vụ hoặc công đoạn gia công đơn giản.

Bên cạnh yêu cầu nâng cấp năng lực doanh nghiệp, các chuyên gia HSBC cũng cảnh báo Việt Nam không nên chủ quan trước sự bùng nổ của AI. Những lo ngại của nhà đầu tư về chi tiêu vốn và khả năng sinh lời đang gia tăng, trong khi việc mở rộng các trung tâm dữ liệu phải đối mặt với những hạn chế ngày càng lớn về năng lượng, đất đai, nguồn nước, quy định quản lý và năng lực sản xuất.